I. CZĘŚĆ: PRZEPISY (Ramowy akt prawny)
1. Definicje i podstawowe pojęcia
Usługa amatorska: Usługa radiokomunikacyjna przeznaczona do samokształcenia, wzajemnej komunikacji i studiów technicznych, wykonywana przez amatorów (osoby z uprawnieniami), którzy interesują się radiotechniką z czysto osobistej pasji i bez interesu finansowego.
Usługa amatorska satelitarna: Ta sama definicja, ale wykorzystuje stacje kosmiczne (satelity) do przesyłania sygnałów.
Stacja amatorska: Zestaw nadajników i odbiorników (w tym anteny i akcesoria) potrzebnych do świadczenia usługi amatorskiej.
2. Międzynarodowe zasady (ITU i Regiony)
Artykuł 25 Regulaminu radiokomunikacyjnego ITU: Określa, że nadawanie przez radioamatorów musi odbywać się w języku zrozumiałym dla innych (jasna mowa), zakazuje nadawania muzyki, reklam i zakodowanych wiadomości (z wyjątkiem skrótów technicznych).
Regiony ITU: Świat jest podzielony na trzy regiony. Słowacja należy do Regionu 1 (Europa, Afryka, Rosja, Bliski Wschód). Region 2 obejmuje Amerykę, Region 3 Azję i Oceanię. Różnice dotyczą głównie przydziałów częstotliwości (np. pasmo 7 MHz jest w Regionie 2 szersze).
3. Współpraca europejska (CEPT i ECC)
Zalecenie ECC (05)06: Definiuje „Licencja dla nowicjuszy radioamatorów“ (Klasa N). Umożliwia radioamatorom z tą klasą tymczasowe nadawanie w innych krajach CEPT, które przyjęły to zalecenie, bez konieczności ubiegania się o lokalną licencję (zwykle do 3 miesięcy). Podczas nadawania za granicą przed własnym znakiem dodawany jest prefiks danego kraju (np.
OE/OM3XXXw Austrii).
4. Proces uzyskiwania zezwolenia w SR
Organ zezwalający: Urząd Regulacji Elektroniki i Usług Pocztowych (Urząd Regulacyjny).
Wniosek o zezwolenie: Może złożyć osoba fizyczna (od 14 roku życia za zgodą opiekuna prawnego) lub osoba prawna. Do wniosku dołącza się dowód zdania egzaminu.
Klasy operatorów:*Klasa N (Nowicjusz): Poziom wejściowy z ograniczoną mocą i pasmami.
Klasa E (Ekstra): Pełna licencja (HAREC). Przejście z N do E wymaga pomyślnego zdania dodatkowego egzaminu z bardziej zaawansowanej techniki i przepisów.
Ważność zezwolenia: Standardowo 10 lat, można ubiegać się o przedłużenie. Zezwolenie wygasa w przypadku śmierci posiadacza, anulowania przez urząd (w przypadku poważnego naruszenia) lub wygaśnięcia ważności.
5. Ustalenia operacyjne i dziennik
Odpowiedzialność: Za eksploatację stacji odpowiada jej posiadacz. Osoba prawna musi wyznaczyć odpowiedzialnego operatora.
Dziennik stacji (Log): Dokument obowiązkowy. Musi zawierać: datę, czas (UTC), częstotliwość (pasmo), rodzaj operacji, znak wywoławczy stacji przeciwnej oraz przekazany/odebrany raport (RST). Dziś preferowany jest format elektroniczny.
Zabronione nadawanie: Zabrania się nadawania wiadomości dla osób trzecich (z wyjątkiem sytuacji awaryjnych), używania wulgarnych wyrażeń, puszczania muzyki lub zakłócania innych usług.
6. Parametry techniczne klasy N (SR)
W klasie N dozwolone są wybrane segmenty pasm (np. część 80m, 40m, 20m, 15m, 10m na KF oraz całe pasma 2m i 70cm na vkv). Maksymalna moc jest ograniczona (zwykle 100 W na wybranych pasmach KF oraz niższa moc na VHF/UHF zgodnie z aktualnym ogólnym zezwoleniem).
II. CZĘŚĆ: OPERACJA (Sztuka komunikacji)
1. Tabela fonetyczna (Międzynarodowa)
Dla radioamatora niezbędne jest opanowanie fonetycznego alfabetu ICAO:
A – Alfa, B – Bravo, C – Charlie, D – Delta, E – Echo, F – Foxtrot, G – Golf, H – Hotel, I – Indie, J – Juliet, K – Kilo, L – Lima, M – Mike, N – Listopad, O – Oscar, P – Papa, Q – Quebec, R – Romeo, S – Sierra, T – Tango, U – Mundur, V – Victor, W – Whisky, X – X-ray, Y – Yankee, Z – Zulu.
2. Kody Q i skróty
QSO: Połączenie
QTH: Stacja (lokacja)
QRG: Częstotliwość
QRM: Zakłócenia od innych stacji
QRN: Zakłócenia atmosferyczne (szum statyczny)
QSL: Potwierdzenie połączenia (kartka)
QSY: Zmiana częstotliwości
73: Pozdrowienia (Z szacunkiem)
3. Identyfikacja i znaki wywoławcze
Struktura: Prefiks (krajina, np. OM dla Słowacji), Numer (region, np. 3), Sufiks (1 do 3 liter, np. ABC). Cała marka:
OM3ABC.Identyfikacja: Stacja musi się identyfikować na początku i na końcu połączenia, przy dłuższych sesjach co 10 minut.
4. System RST (Raport)
Służy do oceny jakości sygnału:
R (Czytelność – zrozumiałość): 1 (niezrozumiałe) do 5 (całkowicie zrozumiałe).
S (Siła – moc): 1 (bardzo słaby sygnał) do 9 (ekstremalnie silny).
T (Ton – ton, tylko przy CW): 1 (bardzo zły) do 9 (czysty ton).
Przykład: „Dajes mi raport 59“ oznacza, że słyszysz mnie doskonale.
5. Rozprzestrzenianie fal radiowych
Fale krótkie (KV): Odbijają się od jonosfery (warstwy D, E, F1, F2). Umożliwia to połączenia za horyzont (DX). Jakość zależy od 11-letniego cyklu aktywności słonecznej. W nocy lepiej działają niższe pasma (80m), w ciągu dnia wyższe (20m, 10m).
Bardzo krótkie fale (VKV): Rozprzestrzeniają się bezpośrednio (widoczność bezpośrednia). Zasięg zwiększają repeater (repeatery) umieszczone na wzgórzach. Specjalne warunki: Tropo (inwersja w atmosferze), Es (sporadyczna warstwa E – odbicia latem na dużych odległościach), Aurora (odbicie od zorzy polarnejy).12
III. CZĘŚĆ: ELEKTROTECHNIKA (Podstawy i bezpieczeństwo)34
1. Podstawowe wielkości i prawo Ohma56
W elektrotechnice pracujemy z relacją między napięciem, prądem i oporem.
Prawo Ohma to podstawowe prawo fizyki elektrotechniki, które wyraża relację między napięciem, prądem i oporem w obwodzie elektrycznym. Prawo mówi, że prąd elektryczny przepływający przez przewodnik jest proporcjonalny do napięcia i odwrotnie proporcjonalny do oporu.
Podstawowy wzór:
U = R × I
Wzory pochodne:
- I = U / R (prąd)
- R = U / I (opór)
Gdzie:
- U – napięcie (wolt, V)
- I – prąd (amper, A)
- R – opór (om, Ω)
Prawo to obowiązuje dla przewodników ohmowych w stałej temperaturze i jest nazwane na cześć niemieckiego fizyka Georga Simona Ohma.
P to moc w watach. Dla klasy N ważne jest, aby wiedzieć, jak obliczyć np. potrzebny prąd dla źródła, jeśli znamy moc i napięcie (standardowo 13,8 V).
2. Części i ich funkcje
Rezystor: Stawia opór prądowi, obniża napięcie.
Kondensator: Przechowuje ładunek elektryczny, blokuje prąd stały, ale przepuszcza prąd zmienny (wysokoczęstotliwościowy). Jednostka: Farad [F].
Cewka (Indukcyjność): Stawia opór prądowi zmiennemu. W połączeniu z kondensatorem tworzy obwód strojenia (obwód rezonansowy), który określa częstotliwość radia.
Dioda: Przepuszcza prąd tylko w jednym kierunku (wykorzystanie w prostownikach).
Tranzystor: Podstawowy element do wzmacniania sygnału lub generowania oscylacji (oscylator).
3. Stacja radiowa amatorska (Bloki)
Odbiornik (Superheterodyn): Sygnal z anteny w mikserze zlewa się z sygnałem z oscylatora, co tworzy częstotliwość pośrednią, która jest łatwiejsza do wzmocnienia i przefiltrowania przed detekcją (demodulacją) na dźwięk.
Nadajnik: Wzmacniacz mikrofonowy -> Modulator (wstawia głos w falę nośną) -> Wzbudnik -> Wzmacniacz mocy (PA) -> Filtr dolnoprzepustowy (w celu tłumienia harmonicznych) -> Antena.
4. Anteny i przewody
Dipol: Najprostsza antena półfalowa ($L = 142,5 / f$ [MHz]).
yagi: Kierunkowa antena z elementami (emiter, reflektor, dyrektywy), która skupia energię w jednym kierunku (zysk).
SWR (PSV): Stosunek fal stojących. Mierzy się miernikiem SWR. Idealna wartość to $1:1$. Wartość powyżej $3:1$ może uszkodzić nadajnik, ponieważ energia nie jest odprowadzana do anteny, lecz wraca do radia jako ciepło.
Kabel koncentryczny: Najczęstszy zasilacz o impedancji $50$ Ohmów.
5. Zakłócenia (EMC)
Radioamator musi dbać o to, aby nie zakłócał telewizji, radia ani sąsiadów. Przyczyną mogą być promieniowanie harmoniczne (nadajnik nadaje również na wielokrotnościach częstotliwości). Rozwiązaniem są filtry (dolnoprzepustowe) oraz wysokiej jakości ekranowanie.
6. Bezpieczeństwo i ochrona
Porazenie prądem: Niebezpieczny jest już prąd powyżej 30 mA. W urządzeniach (szczególnie starszych lampowych) napięcia wynoszą setki Voltów. Kondensatory mogą pozostać naładowane nawet po wyłączeniu urządzenia!
Uziemienie: Stacja musi być odpowiednio uziemiona dla bezpieczeństwa oraz w celu zmniejszenia zakłóceń.
Pioruny: Anteny są piorunochronami. Podczas burzy zawsze odłączajcie złącza antenowe od urządzeń i wyprowadzajcie je na zewnątrz budynku (lub uziemiajcie na zewnątrz).